فساد اداری به‌عنوان یک مرض مزمن و سرطانی، مانع تحقق دموکراسی در افغانستان است

روز شنبه چهارم قوس ۱۳۹۶ خورشیدی در محفل، آغاز برنامه آموزشی یک‌ماهه برای مفتشین که با تلاوت آیات چند از کلام‌الله مجید آغاز گردید؛ محترم دکتورمحمد شریف شریفی رییس عمومی اداره عالی تفتیش، محترم سید محمدمهدی حسینی معاون مسلکی، محترم مجیب الرحمن شیرزاد معاون مالی واداری اداره عالی تفتیش، خانم سیماسمر رییس کمیسیون حقوق بشر، نور حبیب جلال معاون اداره لوی سارنوالی افغانستان، محمد احرار احرار مشاور اداره عالی مبارزه با فساد اداری، معاون علمی انستیتیوت مالی و بانکداری و مفتشین اداره حضور داشتند.

پوهندوی دکتورمحمد شریف شریفی رییس اداره عالی تفتیش که نخستین سخنران این محفل بود آموزش و فراگیری علم را از منظراساسات اسلام با اهمیت خوانده و دستور پیامبر اسلام مبنی بر آموختن علم از گهواره تاگور، را مصداق ارزشمندی حصول تعلیم وتربیه در جامعه دانست.

ایشان درعین‌حال فراگیری علوم جدید در عرصه‌های مختلف از سیاست تا اقتصاد از علوم فنی، تجربی تا اداره را نیز یکی از نیازمندی‌های مبرم به‌ویژه در افغانستان دانست که اداره عالی تفتیش پابندی به این اصول را در اولویت برنامه‌های کاری خود قرار داده وکمترادارات در کشور وجود دارند که برای ارتقای ظرفیت‌های مسلکی کارمندانش؛ به راه‌اندازی چنین برنامه‌های اقدام کرده باشد.

دکتورشریفی در ادامه سخنانش افزودند: هیچ نهادی نمی‌تواند به اهداف خود برسد؛ تا درچارچوکات اهداف اداره خود برنامه‌ریزی نکند؛ برنامه‌ریزی یکی از اصول اداره جدید است که کارمندان یک اداره را وادارمی سازد تا به شکل مؤثر مطابق به پالیسی اداره فعالیت‌های خود را انسجام بخشند.

وی می‌گوید مفتشین در ادارات می‌روند و مطابق به اهداف و برنامه‌های اداره کاری را انجام می‌دهند، اما تنها کارکردن تا انجام دادن کار خوب وبهترفرق می‌کند، با توجه به این میکانیزم باید همیشه به ارتقاء سطح دانش مسلکی خود و کارمندان اداره کوشا باشیم و به این منظور مسئولان نیزدرادارات تحت مسئولیت شان مکلف هستند که برنامه‌های ارتقاء ظرفیت راروی دست داشته باشند.

رییس عمومی اداره تداوم آموزش‌های حرفه‌ی و مسلکی در بخش‌های مختلف، به‌ویژه آموزش‌های مسلکی که مفتشین در هنگام اجرای وظیفه در مراجع تحت بازرسی به آن مواجه می‌شوند را یکی ازپرنسیب های همیشگی، دربیش از یک و نیم دهه‌ای گذشته در اداره دانسته می‌گوید مطابق به این اصول برای کارمندان که جدیداً تقرر حاصل می‌کنند کورس های شش‌ماهه (سه ماه به‌صورت نظری وسه ماه به‌صورت عملی) در نظر گرفته می‌شود و درختم این برنامه برای مدت بیست روزبه خارج ازکشورفرستاده می‌شوند؛ تا در رابطه به مسلک شان معلومات کافی و تجارب لازم به دست آورند و مطابق به اهداف اداره که همانا شفافیت وحسابدهی می‌باشد فعالیت شان را به‌صورت منظم وموثربه پیش ببرند.

وی خاطرنشان می‌سازد: به هدف تحقق دوامدار اصول فوق در مدت بیش از یک ونیم دهه‌ای گذشته، دست‌کم هشتاد درصد ازمفتشین از یک تا ده مرتبه به هدف فراگیری علوم در برنامه‌های آموزشی درازمدت و کوتاه‌مدت به خارج سفرکرده‌اند و همچنان در حال حاضر ۱۷ نفر در مقاطع ماستری ۱۳ نفر در مقاطع لیسانس مصروف تحصیل هستند؛ چهل تن دیگرازمفتشین در داخل اداره توسط استادان بریتیش کنسل زبان انگلیسی می‌آموزند.

دکتورشریفی می‌گوید: هم‌اکنون ۵۳ درصد منسوبین اداره عالی تفتیش زیر سن چهل سال قراردادند که این اداره ازجمله پر جوان‌ترین ادارات افغانستان به‌حساب می‌آید، همچنان ۷۹ درصد از منسوبین اداره دارای مدرک لیسانس، ماستر ودوکتورا می‌باشند درحالی‌که بر اساس آمار احصائیه مرکزی افراد دارای مدارک تحصیلات عالی درسایرادارات دولتی به ۱۵ درصد می‌رسد.

به گفته وی به‌منظور ارتقاء ظرفیت مسلکی مفتشین و ایجاد شفافیت بیشتردرداخل اداره و انسجام منظم کارهای مفتشین در مراجع تحت بازرسی، حدود بیست عنوان نشریه مسلکی تفتیش و به تیراژ چهل هزار جلد را ترتیب، به چاپ رسانیده و به دسترسشان قرار داده است؛ تا موثریت ومفدیت در کارشان به وجود آید. ایشان خاطرنشان ساختند که درنتیجه تفتیش و بازرسی دقیق وموثرمفتشین این اداره از بودجه سال ۱۳۹۴ خورشیدی هفت تن از وزرای کابینه از طرف مجلس نمایندگان افغانستان از مقام‌هایشان سلب صلاحیت گردیدند.

مبارزه با فساد اداری

رییس عمومی اداره عالی تفتیش می‌گوید باوجودی که در داخل کشور ادارات دیگری هستند، مستقیماً در راستای مبارزه با پدیده مزمن فساد اداری مسئولیت دارند؛ اما اداره عالی تفتیش نیز یک بخش ازین ادارات را تشکیل می‌دهد. وی موجودیت فساد در ادارات دولتی را قابل انکارنمی داند اما می‌گوید میزان موجودیت فساد در ادارات از یک اداره تا اداره دیگرمتفاوت می‌باشد؛ فساد اداری سبب می‌شود که حکومت افغانستان نتواند دموکراسی را در افغانستان تحقق ببخشد، ثبات و امنیت رخت بسته و حاکمیت قانون تطبیق نشود و همچنان از حکومت‌داری خوب نشانی نداشته باشد. این‌ها همه آسیب‌های است که درنتیجه موجودیت فساد اداری به‌طرف حکومت افغانستان توجیه می‌شوند.

به گفته وی مبارزه با فساد اداری کار یک‌روزه، یک‌ماهه ویکساله نیست تلاش‌های دولت افغانستان درراستای مبارزه با فساد جدی و ستودنی است؛ به‌خصوص در دو- سه سال اخیر توجه رییس‌جمهور و دیگر رهبران حکومت وحدت ملی در راستای محو فساد قابل قدر می‌داند. وی ایجاد مرکز عدلی و قضایی مبارزه علیه فساد اداری در پهلوی سایر مسایل دیگر و ترتیب پلان استراتژی ملی مبارزه با فساد اداری که شخصاً رییس‌جمهور آن را تدوین کرده‌اند در راستای کاهش وازبین بردن این امر مزمن و سرطانی درکشوربسیارکارا و مفید تلقی می‌کند.

اما نقش اداره عالی تفتیش درین امر چگونه است؟

اعلامیه لیما در سال ۱۹۹۷ که اساس کار ادارات عالی تفتیش را گذاشته‌اند یکی ازمواردکه به این ادارات گوشزد شده مبارزه با فساد اداری است ودرآنجا از فساد اداری به‌عنوان مرض سرطانی اجتماعی نامبرده شده است. بناً، اصل را که ادارات عالی تفتیش در نظرمی‌گیرندو مکلفیت لیما نیز استو همچنان در تمام اعلامیه‌های مکسیکو، جهانسبورک ، بیجینگ مکزیک؛ ادارات به آن معتقد هستند؛بر مبارزه علیه فساد اداری که درمقاطع مختلف صادر گردیده تاکیده داشته است.

تأکید رییس عمومی اداره؛ به اداره لوی سارنوالی:

 دکتورمحمد شریف شریفی رییس اداره عالی تفتیش می‌گوید: به هدف رسیدگی به دوسیه های فساد اداری تلاش‌های ادارات لوی سارنوالی، اداره‌ای مبارزه با فساد اداری و سایر نهادها خیلی‌ها اساسی می‌باشد. وی می‌گوید قضایای مخصوصی که از طریق مرکز عدلی و قضایی تحقیق و پیش برده می‌شود نباید چنان همکاران ما را در اداره لوی سارنوالی مصروف بسازد که سایر دوسیه های که از ادارات دگر به آن اداره فرستاده می‌شود را ازنظرشان پنهان نگهدارد.

آقای شریفی می‌گوید: از سال ۱۳۸۲ تاکنون بیشتر از ۳۳۰ دوسیه جرمی توسط اداره تفتیش به آن اداره فرستاده‌شده است و حجم آن دوسیه ها به بیشتر از صد میلیون دالر می‌رسد ودرصورتیکه درهردوسیه پنج نفر مظنون وجود داشته باشد دیده می‌شود که حداقل از ۱۵۰۰ نفر فاسد درین مدت چیزی حصول نشده وهنوزهم به آنان رسیدگی صورت نگرفته است. در این دوسیه ها بدون استثنا وزیرها، وزیر مشاورها، والی‌ها، معین‌ها و روسای شهرداری‌ها وجود دارند واگربه این دوسیه ها که از قبل آماده هستند فیصله درمورد شان صورت گرفته اما نتیجه این فیصله‌ها معلوم نیست، آن‌وقت است که مردم در امر مبارزه با فساد اداری شک و تردید می‌کنند. رییس اداره عالی تفتیش می‌گوید مردم به‌جای حرف زدن و وعده سپردن مسئولان؛‌ توقع عمل کردن رادارند و می‌خواهند بدانند که کدام مجرم به سزای اعمالش رسیده است؟ وی به این اساس یک‌بار دگر از اداره لوی سارنوالی تقاضا کرد که به این دوسیه ها رسیدگی کند وازمعاون لوی سارنوالی خواست تا دو تن از سارنوالان ورزیده را به هدف فراگیری، آموزش و آشنایی با شیوه‌های وظایف تفتیش به این برنامه معرفی کند تا همکاری‌ها میان سارنوالان ومفتشین بیشتر از پیش قوت بگیرد.

مشکلات فرا راه مفتشین در مراجع تحت بازرسی

دکتورشریفی در مورد چالش‌ها فرا راه مفتشین می‌گوید: زمانی که مفتشین به ادارات دولتی می‌روند با مشکلات زیادی مواجه می‌شوند ودرهیچ اداره ای کسی ازحضورمفتشین خوشش نمی‌آید و به‌مجرد یکه بدانند متفشین به اداره‌شان آمده است تشویش و دلهره حکم‌فرما می‌شود تا مبادا آنان از سوءاستفاده‌های آن‌ها پرده بردارند. به گفته وی زمانی که مفتشین به ادارات می‌روند، ماها را دربرمی گیرد تا اینکه به پرسش‌نامه‌ای آنان پاسخ بگویند؛ مفتشین مطابق به قانون و صلاحیت‌های خود لازمی می‌دانند تا موضوعات را با وزیر و یا با معین اداره در میان بگذارند؛ اما متأسفانه که آن‌ها به بهانه‌های مختلف از پذیرش گروپ های مفتشین سر‌ باز می‌زنند وحاضرنیستند که آن‌ها را از نزدیک ببیند. به‌عین ترتیب مفتشین صلاحیت‌دارند و معیارها حکم می‌کند که در پایان بازرسی دو سه‌ماهه‌شان آنچه را پیدا می‌کنند درختم بازرسی به نفر اول اداره ارائه کنند و بگویند که ما درین مدت آنچه را یافته‌ایم شما با ارایه دلایل قناعت وعدم قناعت تان را در اوراق این یافته‌های ما ابراز کنید تا در گزارش درنظرگرفته شود؛ اما آنان گزارش را مطالعه نمی‌کنند و هنگامی‌که گزارش توحید شده به نزد وزیر رفت به معاون مالی واداری خود حواله می‌کند و معین به رییس مالی و اداری ، رییس مالی و اداری به مسئولان رده‌های پائینی حواله می‌کند و سرانجام گزارش مفتشین به فراموشی سپرده‌شده و کسی پاسخ ارائه نمی‌کند.

از سوی دگر نور حبیب جلال معاون اداره لوی سارنوالی که درین محفل صحبت می‌کرد، راه‌اندازی برنامه‌های آموزش‌های مسلکی در اداره را موثرخوانده تأکید کرد که با بلند رفتن سیستم تکنالوژی سطح تخطی در جهان نیز پیچیده‌ترمی شود بناء ضرورت است به خاطر فایق آمدن برین چالش‌ها؛ سطح دانش مسلکی خود را بالا ببریم. وی تأکید کرد که اداره لوی سارنوالی همیشه روی دوسیه های که از طرف اداره تفتیش به آنان رسیده است تمرکز کرده و تأکید کرد که هیچ‌کس دربرابرقانون معافیت ندارد؛ اما به گفته وی بعضی موارد که از طریق ادارات کشفی به سارنوالی میاید مشکلات خود را دارد و ضرورت است که از مراجع اهل خبره معلومات گرفته و دوسیه ها تکمیل گردد.

معان لوی سارنوالی می‌گوید در صورت که کدام مشکل بیرون از توان و صلاحیت سارنوالی نباشد؛ سایر دوسیه ها در پرتو قانون نافذ کشور مورد غور قرار خواهد گرفت و در صورت وجود هر نوع انتقاد از سوی اداره عالی تفتیش آنان حاضر هستند به همه پرسش هاپاسخ بگویند. وی همچنان وعده داد که مطابق به خواست رییس اداره عالی تفتیش دو تن از سارنوالان را به این برنامه یک‌ماهه معرفی می‌کند تا از نزدیک بتوانند همکاری هامیان اداره لوی سارنوالی و اداره عالی تفتیش را سرعت بیشتر ببخشند.

 خانم سیما سمر رییس کمیسیون حقوق بشر افغانستان نیز ضمن موثرخواندن وتاثیرگذاری کارهای اداره عالی تفتیش در راستای مبارزه و جلوگیری از حیف‌ومیل بودجه ملی، تأکید کرد اداره عالی تفتیش باید وزارت معارف را که اساس و بنیاد یک جامعه را تشکیل می‌دهد و همچنان دگر نهادهای تحصیلی را زیر نظارت جدی قرار داده و برای محو فساد ازین نهادها تلاش اعظمی به خرچ دهد. وی ضمن مثال آوردن چند نوع فساد اداری در ادارات تعلیمی و تحصیلی به اداره عالی تفتیش خاطرنشان ساخت که برای جلوگیری از فساد تنها یک اداره نمی‌تواند کاری را انجام بدهد و باید درین زمینه همه دست‌به‌دست هم بدهند.

محمد احرار احرار مشاور اداره عالی مبارزه با فساد اداری نیزدرسخنان خود مسایل مالی را ستون فقرات ادارات خوانده تأکید کرد که بدون مسایل مالی اداره نمی‌تواند فعالیت‌های چشمگیری داشته باشد. وی کنترول، تفتیش و بررسی را یکی از ۱۳ اساس معرفی اداره عامه توسط (ماکس او بر) دانشمند مشهور اداره عامه می‌داند که بدون کنترول تفتیش نمی‌شود به پیروزی دست‌یافت. وی کنترول تفتیش مالی قبل از اجرای مصرف توسط وزارت مالیه را محقق ندانسته می‌گوید بررسی و تفتیش پس از مصرف کار عملی وموثر است که از سوی اداره عالی تفتیش به آن پرداخته می‌شود بناً لازمی است که باید ظرفیت و تجارب مفتشین با راه‌اندازی چنین برنامه بالا برود. آقای احرار معلول ستیزی در افغانستان را مشکل اساسی دانسته می‌گوید باید بیشتر به دنبال علت فساد اداری بود تا به دنبال معلول فساد اداری، و معلول ستیزی نتیجه ملموسی را درپی ندارد. طولانی شدن پروسه‌های کاری درادارات را مشکل دگری سد راه حکومت افغانستان می‌داند و پیشنهاد می‌کند که به هدف فروکش کردن فساد اداری باید تمام سیستم‌ها الکترونیکی شوند و از تقابل مأمور به اداره جلوگیری صورت گیرد.

از سوی دگر سید محمدمهدی حسینی معاون مسلکی اداره عالی تفتیش می‌گوید برگزاری برنامه کو رس یک‌ماهه از معدود برنامه‌های است که در اداره‌های افغانستان برای ارتقای ظرفیت کمتردرنظر گرفته می‌شود. به گفته‌ وی اهمیت آموزش که یک موضوع مهم وجدی است و قبل ازین نیز ورکشاپ ها وسیمینارهای در قسمت ارتقای ظرفیت منسوبین اداره راه‌اندازی و از استادان مجرب داخلی و خارجی استفاده صورت می‌گیرد. وی برنامه آموزشی یک‌ماهه را یکی از برنامه‌های عنوان می‌کند که درکشورهای هند و ترکیه نیز راه‌اندازی می‌شوند و این آموزش با معیارهای بین‌المللی همراه است و اداره می‌خواهد در راستای ارتقای ظرفیت کارمندان ومفتشین امکانات بیشتری را فراهم سازد.

به گفته وی اداره عالی تفتیش تفاهم‌نامه‌های با ادارات معتبر تفتیش در منطقه ودورترازمنطقه مانند هند، مالزیا، تایلند، ترکیه، سویدن و چین را در رابطه‌های آموزشی و ارتقای ظرفیت به امضا رسانیده‌اند وازچهارسال به این‌سو برنامه تفتیش عملکرد نیز باقوت به‌پیش برده می‌شود.

ارشاد باختری معاون علمی انیستیتیوت مالی و بانکداری که تدریس برخی از مضامین این برنامه را استادان نهاد آنان پیش می‌برد می‌گوید کارمندان اکثر ادارات به آموزش‌های آنان وقعی نمی‌گذارند و آن را دست‌کم می‌گیرند اما اداره عالی تفتیش باکمال خوش‌بینی ازین برنامه استقبال کردند و این نشان می‌دهد که اداره در راستای بالا بردن ظرفیت و معیاری سازی کار تفتیش علاقه‌مند‌است. قابل‌ذکر است درین برنامه آموزشی یک‌ماهه که بودجه آن از طرف اداره پرداخت می‌شود، به تعداد ۱۸۳ مفتش در بخش‌های مختلف تفتیش و مهارت‌های دفترداری آموزش می‌بینند که توسط استادان انستیتیوت مالی و بانکداری افغانستان، انستیتیوت خدمات ملکی، استادان وزارت مالیه و مشاورین خارجی اداره عالی تفتیش تدریس می‌گردد.